Semavi Eyice: İstanbul'a Kör Kazmayı Vurdular

Semavi Eyice İstanbul'daki yapılaşmayı eleştirerek kentin acıklı bir görünüm aldığını ve siluetinin bozulduğunu vurguladı.

2011'in son günlerinde sanat tarihi alanında Cumhurbaşkanlığı Kültür Sanat Büyük Ödülü'ne değer görülen Bizantolog, sanat tarihçisi Prof. Dr. Semavi Eyice törendeki konuşmasında İstanbul'daki yapılaşmayı eleştirerek kentin acıklı bir görünüm aldığını ve siluetinin bozulduğunu vurgulamıştı. Öyle görünüyor ki, 2011 'de olduğu gibi 2012'de de İstanbul projeleri çok konuşulacak, tartışılacak. Özellikle de kentin Tophane, Beyoğlu, Sultanahmet gibi semtlerindeki tarihi kent dokusunun ortadan kalkmasına neden olacak projeler gündemdeyken.

Eyice, Çankaya Köşkü'ndeki ödül töreninde yaptığı konuşmada, 12 Eylül döneminde Türk Tarih Kurumu'ndan "atıldığını", 4 yıl sonra kuruma yeniden alındığında daha önce atılmasının gerekçesini sorunca bir kez daha ihraç edildiğini, böylece Tarih Kurumu'dan "iki kez atılma şerefine nail olduğunu" anlatmakla kalmamış; İstanbul'daki yapılaşmaya da eleştiriler yöneltmişti.

Çankaya'daki törende, "İşin en acıklı tarafı, etrafında yükselen heyula gibi binalarla İstanbul'un silueti yok oluyor" diyen Eyice ile evinin İstanbul manzaralı gravürlerle dolu salonunda, kentin Bizans'tan bu yana değişen siluetini, günümüzün "çılgın projeleri"ni, Emek Sineması ve Atatürk Kültür Merkezi'ni (AKM) konuştuk.

Uzun yıllar Anıtlar Kurulu'nda yer almış yer almış olan Eyice, "Kör kazmayı vurmadığımız yer kalmadı. Nice enteresan yapıları çatır çatır yıkmışızdır. İstanbul'u yok ettik, tahrip ettik. Eskiden mimariye özen gösteriliyordu, şimdiki mimaride özen de yok" dedi.

Ödül için gecikmiş bir ödül diyebilir miyiz?
Yıllar önce benim öğrencim olmuş kişilere ödüller verildi, sonunda bana da isabet etti...

Şehrin taçları

Ödül törenindeki konuşmanızda İstanbul'un siluetinin bozulduğunu vurguladınız. Daha eskilere uzanırsak kentin siluetine ilişkin neler söylersiniz?
İstanbul'un kendine özgü bir silueti vardı. Kilometrelerce uzaktan surlar görünüyor, surların en başında, yani şehrin girişinde mermerden iki muazzam kule, bunların arasında üç gözlü altın kapı denilen kapı... Sonra Bizans zayıfladıkça o kapıları kaldırmışlar. Düşünün ki o mermer cephe kilometrelerce uzaktan görülüyor, onun arkasında da Byzantion şehri... İstanbul'un ilk imajı bu. Sonra, Osmanlı döneminde şehrin belli başlı yükseklikleri üzerine muhteşem camiler yapılıyor. Alman şehircilik uzmanı Bruno Taut bir kitabında bu camilere, külliyelere "şehir taçları" adını veriyor. Çünkü başka bir şehirde yok böyle bir şey. Bu özelliği bozmamamız, eksiltmememiz gerekir.

'Üsküdar Evleri bitti'
İstanbul'un şehir planı nasıl olmalı, yeni yapılan modern binalar şehrin dokusuna nasıl uydurulmak?
Öncelikle şehrin tarihi karakteri, tarihi kompozisyonu bozulmamalı. Tarihi şehri bozmamak için yeni bir şehir yapılmalı. Modern şehir de tarihi şehrin dışında olmalı. Avrupa'da çeşitli şehirlerde de bu yöntem uygulanmıştır. Paris'te eski sokaklar, eski binalar olduğu gibi korunuyor. İstanbul'da tarihi yarımadayı kapayacak, sınırlayacak binalardan kaçınmalıyız. Kaçınmazsak o surların da haşmeti kalmıyor, surların içindeki yapıların da. Örneğin, Üsküdar'a özgü bir özelliği vardı, ama bitti.  Tarihi karaktere özgü hiçbir şey Üsküdar'ın iskeleye bakan tarafı bir yamaç halindeydi ve orada birtakım ahşap evleri vardı, o evlerin biri bile kalmadı. Avrupa ise bu tür yapıları ayakta tutmaya çalışıyor, herkes kafasına estiği gibi bina yapamıyor.

Her yeni yapı kendi çağının, kültürünün ifadesini taşımak zorunda mı?
Anıtlar Kurulu'ndayken kente uyum sağlayacak bir mimariye gayret ettim ancak gelenek devam etmedi. Tarihi İstanbul'a yapılacak yeni binaları birtakım nizamlara, üsluplara bağlamamız gerekir. Bir mimar "tarihi eserler şöyle korunmalı, böyl e korunmalı" diye fetva veriyor, fakat kendisi bir proje uyguladığında ultra modern bina yapıyor. Yeni yapılan binalar korkunç yükseklikte, hevesle gökdelenler yapılıyor. Yani bu ağır baskıyı yaratanların yine mimarlar olduğunu unutmamak gerekiyor. Mimarlar Odası protesto ediyor, ama yine o mimarların arkadaşları bu binaları yapıyor...

Garip garip fikirler'
Size göre mimaride doku uyumu önemli. Beyoğlu'nun tarihi dokusu içinde modern mimarinin uygulandığı AKM'yi nasıl buluyorsunuz bu anlamda?

Çevresi tarihi binalarla düzenlenmiş bir mimari varsa yapılacak binanın da oraya uygun mimaride yapılmasını uygun görürüm. Klasik tipte oluşmuş dokunun içinde bir parsel boşalmışsa oraya yapılacak yeni bir bina o dokuya uygun olmazsa çürük diş gibi durur. AKM tipi binaların Avrupa'daki benzerleri gayet klasik binalardır, önü sütunlu Yunan mabedi gibi, bir haşmeti, bir gösterişi vardır. AKM'de öyle bir gösteriş, haşmet yok. Bunu itiraf etmek lazım.

Emek Sineması'nın başka bir kota taşınmasını öngören projeye nasıl bakıyorsunuz?
Olmaz efendim! Bunlar kesme taş yapı değil. Cepheyi koruyalım, içini değiştirelim gibi yaklaşımlar komik oluyor. Zaman zaman garip garip fikirler ortaya çıkıyor. Cercle d'Orient binasının bitişiğindeki İpek Sineması, Emek'ten daha gösterişli, daha önemli yapıdır. İpek Sineması'nın muhteşem tavanı, muazzam bir avizesi vardı, yangından sonra yok oldu. İstiklal Caddesi, Galatasaray'dan Taksim'e kadar belirli bir yükseklik üzerine kurulmuş binalardan oluşur. Bu binaların kuruluş tarihleri de l870'ten sonraya aittir.

Mimaride özen yok'

İstanbul için tasarlana çılgın projeler için ne düşünüyorsunuz?
İstanbul için eskiden de birtakım projeler ortaya atılmış. Şimdi Başbakan "Karadeniz'den Marmara'ya bir kanal açılacak" diyor. Teknik bakımdan etüt edildi mi? Gerçekleşebilir mi? Oradan çıkacak toprak ne olacak? "Marmara'ya ada yapacağım" diyor, o toprak nasıl tutacak! Mevsimine göre Karadeniz'den Marmara'ya akan bir balık yolu var. Bu balık sistemi yok alacak. Bütün ekoloji ortadan kalkıyor. Kim bilir ne problemler çıkacak...

Peki, ülkemizde yıkma hastalığı var diyebilir miyiz?
Evet var. "Kör kazma" deriz buna. Kör kazmayı vurmadığımız yer kalmadı. Nice enteresan yapılan çatır çatır yıkmışızdır. Eskiden mimariye özen gösteriliyordu, şimdiki mimaride özen yok, bir kitle yapılıyor pencere pencere... Gözü okşayacak bir şey yok. İstanbul'u yok ettik, tahrip ettik. Marmara kıyılarına o sahil yolu yapılır mıydı? Marmara kıyılan bir dantela gibi girintili çıkıntılıydı. Doldurduk bütün o girintili çıkıntılı yerleri. Sahil yolu yapıldı, yıldırım hızıyla giden arabalardan başka bir şey yok. Surlar geride kaldı, İstanbul'un içinde toprak seviyesi yükseldi, bazı yerleri oyduk, bazı yerleri yükselttik. Aksaray'daki Valide Camisi'nin önündeki çeşmeler yarı yarıya toprağa gömüldü mesela. Beyazıt Hamamı'nın da temeli cascavlak ortaya çıktı. İşte böyle şehircilik uygulamaları var...

NOTLAR…
Üsküdar'ın kendine özgü bir özelliği vardı, ama bitti. Üsküdar'ın iskeleye bakan tarafı bir yamaç halindeydi ve orada ahşap
Üsküdar evleri vardı. 0 evlerin biri bile kalmadı."

"Şimdi Başbakan, "Karadeniz'den Marmara'ya bir kanal açılacak" diyor. Teknik bakımdan etüt edildi mi? Oradan çıkacak toprak ne olacak? Karadeniz'den Marmara'ya akan balık sistemi yok olacak. Bütün ekoloji ortadan kalkıyor."
Ceren Çıplak/Cumhuriyet